Post uit Saamaka

Kinderkruistocht (slot)

2008-04-13T22:03:00.002+02:00

LEZERS ZIJN GEVALLEN over de volgende zin in mijn vorige column: “(...) want een Nederlandse vrijwilliger kan en weet meer dan tien dorpsoudsten, dat is algemeen aanvaard.” En terecht. Deze uitspraak stinkt. Maar wordt nou niet boos op mij als ik U er op opmerkzaam maak dat het stinkt.

Vijftig jaar geleden stonk het nog niet. Toen verscheen het boek “The Ugly American” waarin een Amerikaan een heel land vol Indo-Chinezen leerde een steel aan een bezem te zetten - een idee waar de nazaten van Confucius en Lao Tze zelf niet op waren gekomen. Dat boek inspireerde. President Kennedy startte het Peace Corps. Nederland volgde met de Stichting Nederlandse Vrijwilligers en stuurde schoolverlaters de rimboe in om aldaar de armoede te bestrijden. Zoiets verzin je toch alleen maar als je gelooft dat Nederlandse schoolverlaters meer kunnen of weten dan al die inboorlingen?

Gelukkig leert men van mislukkingen - soms. Nederland had deze aanpak verlaten. De NGO’s, geprofessionaliseerd nu, werden de nieuwe kruisridders in de Oorlog tegen Armoede. Maar nu die geprofessionaliseerde NGO’s er ook geen bal van terecht blijken te brengen, probeert men het opnieuw met een kinderkruistocht. Inderdaad, ik overdrijf: geen kinderen, maar stagiaires en vrijwilligersgroepen, aangestuurd door toeristen die in een groepsreis van drie dagen het Ongerepte hebben Ontdekt en sedertdien de ontwikkelingsproblematiek overzien.

En ditmaal werkt het. Het geheim van het succes: zelfevaluatie.

“Ik snap niet waarom jullie zo lang doen over projectidentificatie. Ik stap in Brownsweg uit de bus voor een plaspauze, gelijk komt er een echte Boslandcreool op mij af die zegt: “Als U mij geld geeft dan zal ik wel zorgen dat het goed terecht komt. Er gaat geen geld verloren aan controle want dat doen we zelf.” Dat is de goede aanpak.” Goed, dat was een toerist met twee weken Derde Wereld ervaring.
Maar in maart 2007 kopt het tijdschrift IS bij een verslag over een vergelijkbare aanpak: “Niets blijft aan de strijkstok hangen”. En IS is het officieel orgaan van Neerlands Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Ik geef toe, de NGO’s hebben er geen bal van terecht gebracht, geprofessionaliseerd of niet. Dan is toch elke verandering een verbetering, zelfs een kinderkruistocht?
Ik geloof dat niet.
Vervang evaluatie achteraf door zelfrapportage direct na de investering, en elk project slaagt.
De NGO’s hebben één sterk punt: continuïteit. Zij blijven in het veld, ook na de mislukkingen, en kunnen leren van fouten. Inderdaad, dat doen ze niet erg - maar toeristen en stagiaires gaan weg en zien niet eens hoe het afloopt nadat de donatie is verricht.

ER ONSTAAT EEN NIEUW beroep: counterpart. Charmante jongelui van politiek correcte huidskleur hangen rond bij toeristenkampen en plasplaatsen en leuren met projecten: inzameling van gedragen kleding en ongesorteerde schoolboeken voor toeristen op sandalen, bouw van poliklinieken en opleidingscentra voor toeristen met Rotaryspeldjes. Sommige counterparts zitten al een decennium in het vak, hebben een assortiment projecten opgebouwd die eindeloos herhaald kunnen worden, geen ingewikkelde probleemanalyses of evaluaties ... en no strings attached. Want zelfs een donor die merkt opgelicht te zijn, komt geen verhaal halen maar trekt zich gedesillusioneerd terug en dan komt er wel weer een andere.

Wel, als je deze couterparts tot de doelgroep rekent, dan blijft inderdaad niets aan de strijkstok hangen.

Een tweede rectificatie.
In dezelfde column schreef ik “(...) maar dat bewijst natuurlijk alleen maar dat de Medische Zending slecht functioneert.” Natuurlijk stinkt dat ook. Ik onderschrijf deze uitspraak zelf niet. Er is één NGO in Saamaka die presteert: de Medische Zending, die al decennia het binnenland gezond houdt en goed ook. Hun werk moet daarom worden overgenomen door toeristen, thuiszorgclubs of de overheid.

Dit was het laatste bericht uit Saamaka

De Epidemie

2008-03-30T23:09:00.005+02:00

DRIE NEDERLANDSE STAGIAIRES KWAMEN naar het dorpje in Luangu om goede werken te doen, en dat deden ze. In het begin was nog onduidelijk wat, maar een Nederlandse stagiaire kan en weet nu eenmaal meer dan tien dorpsoudsten, dat is algemeen aanvaard. In het dorp staat een school. De drie waren stagiaires van de sociale academie - niet van de kweekschool – en kenden natuurlijk nog geen woord van de Saamakataal. Maar lesgeven op een rimboeschooltje kan iedereen wel dus dat deden ze.

In de morgenuren waren ze op school, maar na schooltijd waren ze vrij. Dan zaten ze in het toeristenkamp waar ze waren ingekwartierd en werden aangestaard door de dorpskinderen. Voor gewone toeristen hebben de dorpskinderen nog schroom, maar deze stagiaires waren al wat vertrouwder. Dus al spoedig zaten ze op schoot en onderzochten ze of die zachte haren wel echt waren, of die kaolienwitte huid niet afgeeft, en ze peilden de ondoorgrondelijke diepten van blauwe kattenogen. Dorpskinderen zijn goed in het aanstaren en op schoot zitten want de gezinnen zijn groot en de aandacht is verdund, er valt in het dorp geen moer te beleven en er zijn geen taboes op het aanhalen van vreemde volwassenen.

Een van de kinderen had nogal wat bloed aan zijn voet. Hij was die nacht afgetapt door een vampiervleermuis. Het zag er dramatisch uit, maar het joch had er geen probleem mee: de vampier heeft naaldscherpe tandjes, de beet is pijnloos, het wondje is schoon, alleen blijft het nog lang nabloeden door de anti-coagulant in het vampierspeeksel. Nu hebben Hollandse stagiaires en toeristen altijd deugdelijke reis-EHBO-dozen bij zich – vol vette watten, driekante doeken, tekentangen en natuurlijk ook pleisters. Het bloederige teentje kreeg dus een keurige pleister en een kusje tegen de schrik. Daarna dribbelde het joch weg, snoepje in de vuist geklemd.

En nog geen uur later was hij terug, nu met drie broertjes en zusjes, allemaal met zere teentjes. Omdat vampieren nogal zeldzaam zijn, moest geïmproviseerd worden. Maar een schaafwond en een etterende schram van zo'n liaan met kartelrandjes bleken ook goed voor een pleister en een snoepje. Het zusje had niets beters dan een jarenoud litteken, maar de stagiaires wilden niet discrimineren dus dat telde ook.
De volgende dag waren er acht kinderen.
De daarop volgende dag zeventien.
En het ging maar door.

DRIE MAANDEN DUURDE DE STAGE, toen waren de goede werken verricht en werd het tijd voor verslaggeving en evaluatie. Wat was er nou eigenlijk bereikt? Wel, er was een epidemie onderdrukt. De drie stagiaires waren gelukkig net op het goede moment gekomen, zo bleek uit het evaluatiegesprek op school. Ik hoorde dit verhaal van de bovenmeester en wilde er een stukje over schrijven want succesverhalen zijn schaars. Ik ging dus naar de polikliniek om de feiten na te trekken.
Inderdaad, de broeder kende de drie stagiaires wel. Elke dag zag hij hen langslopen, van het toeristenkamp naar de school en terug. Maar ze waren nooit langsgekomen voor een praatje. Ook niet om even te controleren of rabiës dreigt. En van een epidemie had hij niets gemerkt. Maar dat bewijst natuurlijk alleen maar dat de Medische Zending slecht functioneert.

Daarom deze oproep aan alle toeristen die van plan zijn Luangu te bezoeken. Er heerst daar een epidemie van vampierbeten, schaafwonden, schrammen en littekens, en dergelijke. De lokale polikliniek kan het niet aan. We zoeken dus vrijwilligers. Breng goedgevulde EHBO-dozen mee, en snoepjes. Medische kennis is niet vereist.
Bij voldoende animo organiseren wij ook andere doe-vakanties: lesgeven, brillen aanmeten (bij vrienden en familie eerst afgedankte brillen inzamelen), dorpshoofden assisteren bij het besturen van hun stamdorpen.

Akusuwe

2008-03-09T21:38:00.002+01:00

DE GROTE HOUTBEDRIJVEN WERKEN met bulldozers, skidders en vrachtwagens. Maar die komen niet zo ver het bos in, en de Saamaka houthakkers doen alles nog zelf. Vrouwen en kinderen dragen op het hoofd de planken het bos uit, soms zeven kilometer ver. Dat dragen is meer werk dan het zagen, daarom kunnen de lokale houthakkers niet concurreren tegen de grote houtzagerijen en dat is jammer.
Alle houthakkers hier dromen daarom van tractoren. Ik hoor tientallen plannen om tractoren te kopen. Van vier tractoren die in Saamaka zijn gebracht heb ik wrakken gezien: ze hebben nooit echt gewerkt. Van twee tractoren beweert men dat ze hout transporteren maar ik heb ze nog nooit in actie gezien. Tractoren zijn hier blijkbaar geen succes: te duur, en ze passen niet goed in een korjaal. Eigenlijk maar goed ook, want tractoren vernielen het bos.

Daarom heb ik een motorkruiwagen uitgevonden: een tweewielig karretje, zo’n ding waar een ploeg of grasmaaimachine mee wordt aangedreven. Ik heb er een rek op geknutseld waar je planken op kan laden. Akusuwe, zo doopten de houthakkers hem. Met drie man til je Akusuwe een korjaal in en uit; Akusuwe kan zowat overal komen. En het werkt ook nog: zeshonderd kilo kan er op als het bospad goed begaanbaar is.
Nadat ik alle veranderingen had aangebracht die tijdens de proefritten nodig bleken, droeg ik Akusuwe over aan onze houthakkers. Hun zoontjes willen er graag mee rijden want Akusuwe stinkt en maakt lawaai en is dus modern.

NA ACHT JAAR AKUSUWE rijden en het bijbehorende wegonderhoud was het oorspronkelijke bospad tot een goed berijdbare weg geworden en op verzoek van de chauffeurs bouwde ik Akusuwe om tot een tractortje met aanhangwagen. Had ik dat maar niet gedaan. Waar de oude Akusuwe al het gewicht op de aangedreven wielen had en dus nooit slipte, maakt de nieuwe Akusuwe een modderpoel van de heuveltrajecten. Akusuwe was niet langer milieuvriendelijk: het zal decennia duren voordat die slipsporen herstellen.
Maar het grootste probleem is dat Akusuwe een nieuw soort voertuig is. Van een kruiwagen weet iedereen dat die kapot gaat als er drie zaken cement op geladen worden. Van een achttons DAF-truck weet men dat er niet meer dan twintig ton op kan. Maar een Akusuwe? Niemand weet het. Menno beweert dat er maar zeshonderd kilo op mag – maar Menno beweert zo veel.

Bij de oude Akusuwe balanceerde de chauffeur de lading, dus hij voelde wel hoeveel lading Akusuwe op welk traject kon hebben. Maar de nieuwe Akusuwe is een doordouwer met stuurbekrachtiging. Wie ooit een bulldozer reed, weet wat ik bedoel: zo’n ding ragt maar door en de bestuurder krijgt geen gevoel voor de krachten die hij losmaakt. De Akusuwebestuurders zijn jongens van zestien of zo, zonder enige ervaring met wat staal en lagers aankunnen. Ik had Akusuwe ontworpen voor zeshonderd kilo vracht en dat is veel voor een terreinvoertuigje van nog geen tweehonderd kilo eigengewicht. Maar toen ze die lading niet meer hoefden te balanceren gingen de chauffeurtjes experimenteren tot hoe ver ze konden gaan. Inmiddels rijdt Akusuwe routinematig meer dan een ton hout met een stuk of zes vriendjes daarop, en als er een as breekt zeggen ze laconiek dat ik het niet sterk genoeg heb gemaakt.

Ik had Akusuwe ontworpen als een voertuig met het draagvermogen van een ATV, de robuustheid van een tractor, en de milieuvriendelijkheid van een muilezel. Inmiddels denkt men dat ik kan toveren en eist het laadvermogen van een DAF truck, het bedieningsgemak van een taxi, de wendbaarheid van een kruiwagen, het gewicht van een ATV en de prijs van een appel en een ei.

Tjentjen

2008-02-24T19:00:00.004+01:00

ALS HET WATER IN de rivier hoog staat, dan is er geen vis. Of preciezer: de vis zit dan boven de ondergelopen oevers en knabbelt aan alles waar ze anders niet bij kan en heeft geen belangstelling voor vishaakjes.
Als het water in de rivier laag staat, dan is er geen vis. Misschien is die er wel, maar in het ondiepe, lauwe water zit nauwelijks zuurstof en de vis schuilt in de diepe poelen, sloom en zonder belangstelling voor vishaakjes.
Maar een paar dagen per jaar is er volop vis - veel te veel vis zelfs, en dat is nu: als de waterstand daalt en de maan iets overvol is. De jogu-visjes zijn dan allemaal hoogzwanger, de vrouwtjes tenminste. Met een dikke buik zwemmen ze traag. Ze zijn dus een gemakkelijke prooi voor de piranha’s. Dat weten ze en ze zijn erg zenuwachtig. De hele nacht door hoor je plop, plop. Dat zijn allemaal djogu-visjes die uit de rivier opspringen, een noodsprong voor als de piranha’s te dicht bij komen. En als je met je kapmes tegen een tak die in het water hangt, dan schrikken ze en hoor je plopplopplopplopplop - vooral 's nachts bij iets overvolle maan. Waarom niet overdag en waarom niet in het donker weet ik niet: misschien zien ze overdag de piranha’s van verre aankomen en valt er in het donker niet te jagen - ik raad maar wat.
Piranha’s zijn vrij grote vissen, hoog vooral: tien, twintig centimeter van buik tot rug. Djogu-visjes zijn platter: twee centimeter. En in de nacht zijn ze graag in ondiep water: boven zandbanken die nog net niet droogvallen, want daar kunnen de piranha’s niet komen.
Maar wij wel.

Gisteren was de ideale nacht voor tjentjen vissen: twee dagen na volle maan, alle vissen zwanger en de zandbank boven Hatikee twintig centimeter onder water. Azor heeft de ideale boot (plat, niet te groot), ik heb de ideale motor (niet te groot), dus de neefjes van Azor kwamen bij me om te gaan tjentjen. De truc is simpel: vol gas over de zandbank rauzen. De motor maakt onder water een rot lawaai, alle vissen schrikken en springen op. Vissen springen altijd naar het licht toe. De boot in, dus. Na twee of drie keer over de zandbank rauzen ligt de boot vol vis.

VANMORGEN HAD IK EEN probleem. De jongetjes hadden vannacht drie emmers vol vis meegenomen, en ik had Buurvrouw vanmorgen een vierde emmer gegeven - ik had nog drie emmers vis over en die begon ik schoon te maken. Tegen negen uur begon de zon te schijnen, ik had pas tachtig visjes ontschubt en opengesneden en in het zout gelegd en de rest begon al verdacht te ruiken. Ik veranderde daarom van strategie: ik sneed alleen nog maar de vissenbuiken open, haalde de eieren er uit en gooide de rest in de rivier. Dat schoot beter op. En vanmiddag at ik cassavebrood met een pond visseneitjes.

Een pond visseneitjes: ik heb ze niet geteld maar het moeten er miljoenen geweest zijn. Een miljoen visseneitjes, ik denk dan aan een miljoen vissen minder, volgend jaar: drie maanden voedsel voor de hele stam. Een bioloog legde me uit dat de beperkende factor voor de visstand vermoedelijk voedselgebrek of predatie is, niet onvoldoende jonge vis. Er is geen onderzoek naar gedaan, niemand weet het nog. Wel merken we dat er steeds minder vis in de rivier zit, maar dat is het leuke van milieuoverwegingen: zolang niet bewezen is dat we er een puinhoop van maken, kunnen we onze gang gaan.

Een maaltijd van een miljoen visseneitjes, ik kan het iedereen aanraden.

De Hulpjunk en de Fundamentalist

2008-02-10T15:27:00.000+01:00

IK MOEST WEER NAAR Paramaribo, en de weg is lang en saai. Er was zo’n notoire hulpjunk in de bus gestapt: zo iemand die door hulpverleners steeds weer duurzaam geholpen wordt. Ik ben blank en alle blanken hier zijn hulpverleners. Deze hulpjunk was dus naast mij neergestreken en ik vreesde al een bedelpartij in dat afschuwelijke hulpverleners jargon, vol slecht omschreven woorden als ‘eco’, ‘duurzaam’ en ‘gemeenschapsontwikkeling’. Die bedelpartij zou vijf uur duren want zo lang is de weg. Maar toen stapte een andere blanke in. Die sprak geen Saamaka en moest dus maar naast mij zitten en de hulpjunk moest een plaats opschuiven. Ik blij dus.

De vreemdeling bleek Amerikaan, leraar Engels, tevens verkondiger van Gods woord en hij vroeg me direct of ik mijzelf als een Christen beschouwde. Wel, ik herken deze calvinistische controlevraag wel dus ik antwoordde braaf: “Nee, ik bestudeer de Schrift, ik probeer Goed Te Doen en laat het verder aan God om mij als Christen te beoordelen of niet.”
Waarop ik direct werd geïdentificeerd als Vijand: “Je bent materialistisch, het kan je niet schelen dat je naar de hel gaat.”
Niet of, maar dat ik naar de Hel ga. Wij hadden pas vijf minuten gesproken maar Gods raadsbesluit over mij kende hij al. Thuis in de dubbele predestinatieleer was deze calvinist dus niet. Later in het gesprek leerde ik dat niet alleen ik, maar ook alle hernhutters, katholieken en Europeanen verdoemd waren.

WE HADDEN VIJF UUR te gaan. De hulpjunk wachtte op een gaping in ons gesprek. Een hulpjunk is net zo vervelend als een dronkelap want hun argumenten zijn even glibberig – dan is een schriftgeleerde toch aangenamer gezelschap. Daarom probeerde ik toch maar voor cryptochristen door te gaan. Ik pochte met mijn ontwikkelingswerk en verklaarde me voor behoud van Gods ecologische schepping. Dan zit ik toch goed voor christelijke kout, dacht ik.
Helemaal fout.
Ontwikkelingswerk is hovaardig want alleen God mag helpen.
Natuurbehoud is futiel want Jezus komt spoedig en dan zal Hij de rotzooi wel weer op orde brengen. Er is trouwens helemaal geen ecologisch probleem: de aarde kan met gemak alle christenen aan en de anderen horen er gewoon niet.
Ons gesprek stokte.
Dat vonden we beiden jammer: hij omdat er niemand anders was die Amerikaans verstond en ik vanwege de hulpjunk. Om de conversatie gaande te houden verklaarde ik mij tegen geweld – dat was Jezus toch immers ook?
“Het zijn de pacifisten die alle oorlogen veroorzaken”, poneerde hij daarop. En hij lichtte dat toe: een sterke Amerikaanse defensie met veel atoomwapens kon de christelijke waarden verdedigen; als alle ongelovigen eenmaal waren uitgeroeid zou er nooit meer oorlog zijn. Hij gebruikte meer woorden; ik vat het maar even samen maar hij bedoelde het niet als grap: gelijk Jozua het Beloofde Land van Kanaänieten had gezuiverd, evenzo zou hij helpen na Gods startsein de aarde van ongelovigen te zuiveren.
Deze mensen bestaan dus echt.

Dat was even voorbij Kraka. Tussen Powakka en Paramaribo stokte onze conversatie. Hij had zijn statement gemaakt, en ik was te overdonderd om door te vragen.
De hulpjunk had niets verstaan van ons debat, maar begreep genoeg van de toon dat ik even niet vatbaar zou zijn voor een ecoduurzaam gemeenschapsontwikkelingsproject.
Bij het uitstappen deed hij een laatste poging, maar ik veinsde te druk te zijn met mijn bagage. Toen de wagen wegreed, zag ik hem Gods dienaar aanspreken. Ver zal hij niet komen met zijn hulpverlenerjargon, maar hij is slim genoeg om dat snel te merken en over te schakelen op Gods Woord.

Straks weer een bekeerling, halleluja. En een project.

Bakaama

2008-01-29T00:10:00.000+01:00

“BAKAAMA DOO! BAKAAMA DOO!” gilden de kinderen opgewonden, dus is er iemand uit de stad aangekomen. We gingen allemaal naar de landingsplaats, en zagen nog net hoe Gaston met de schipper onderhandelde over de vrachtprijs, waarop de schipper tevreden verder voer. Op de landingsplaats stond een indrukwekkende hoeveelheid vracht: zes dozen limonade, twee gigantische luidsprekerkisten, twee dozen rum, een televisietoestel, een kist champagne, een babybadje, een gettoblaster, een opvouwbare kampeertafel, een elektronisch orgel en nog een heleboel andere dozen en tassen met van alles er in. Gaston was acht jaar geleden als gastarbeider naar Kourou vertrokken, nu was hij dus teruggekomen, bulkend van het geld zo te zien.

Die avond was er feest: zodra de generator startte produceerden Gaston’s nieuwe luidsprekerkisten van die oorverdovende Hei!Hei!Hei! muziek met zenuwengetingel-begeleiding uit Cayenne, totdat om elf uur de generator gestopt werd voor de nacht en de Hei!Hei!Hei! inzakte. De volgende avond stonden die luidsprekerkisten buiten, en Gaston’s hut zat bomvol kinderen die toekeken hoe op de dvd Djackie Cheng iedereen doodschopte: kai-baf, met Hei!Hei!Hei! op de achtergrond. Drie weken lang sliep niemand in het dorp voordat het Hei!Hei!Hei! om elf uur inzakte. Toen, op een gezegende avond brandde de geluidsversterker door, na een doodsstrijd van anderhalf uur waarin het Hei!Hei!Hei! steeds amechtige werd.

De gettoblaster was al eerder stukgegaan. De batterijen waren binnen drie dagen leeg. Toen kwamen de jongetjes in mijn werkplaats om een kruiskopschroevendraaier te lenen en ze ontdekten dat lege batterijen niet weer vol worden als je aan die gekleurde draden binnenin trekt en een stuk van de printplaat afbreekt. Het elektronisch orgel hield het langer uit: er zat een keuzeknop op, en als je die instelde op “bossanova” dan speelde het staccato het riedeltje uit Beethoven’s Zesde met snaartrombegeleiding, maar dat riedeltje duurt steeds maar twintig seconden en dan moet iemand weer op de knop ‘music’ drukken, dus de batterij hield het een volle maand uit.

Gaston zat tevreden te soezen en te kijken naar hoe zijn jongste dochter zand in het batterijcompartiment van het orgel propte, en zowel die dochter als dat orgel misten een paar voortanden. Ik ging naast Gaston zitten, en begon een praatje. Over het leven dat doorgaat en de vergankelijkheid van alles, of hij niet beter zijn resterende spaargeld in productiemiddelen kan stoppen.

ACHTERAF SCHAAM IK ME. Maar gelukkig rook het rondom Gaston lekker naar marihuana, hij knikte wijsgerig na mijn preekje, wriemelde met zijn tenen in het warme zand en staarde verliefd naar zijn dochtertje, dat hij zowat voor het eerst zag. De schade die ik aanrichtte viel dus wel mee - maar het zal je toch maar overkomen: acht jaar hard werken, eindelijk thuis om te genieten van je geld en van je dochtertje, en dan komt er zo’n ontwikkelingswerker en die begint te ouwehoeren over investeringen.

Ik propageer nu al zo lang de dorpsindustrie, dat het een beroepsdeformatie is geworden. Ik vergeet al hoe mijn familie (allemaal brave lijnfunctionarissen voor gerenommeerde bedrijven) reageerde toen ik het ondernemerspad op ging. Een eigen kleinbedrijf, dat is voor asielzoekers en structureel onemployeerbaren - zoiets doet men toch niet.
Gaston denkt er ook zo over. Zolang het spaargeld nog niet op is, is het vakantie. Daarna gaat hij terug naar Kourou. Misschien kan hij weer voor zijn oude baas achter de kruiwagen met cement lopen. Anders is er na verloop van tijd wel een andere baas met een kruiwagen. En pas als er helemaal geen brood meer op de plank is, dan is de tijd rijp om te investeren in productiemiddelen.

Autoweg

2008-01-14T02:08:00.001+01:00

HET IS DROGE TIJD en Gaandan is niet langer een stroomversnelling, maar vierhonderd meter kale rots waar elke korjaal overheen gesleept moet worden. We waren met een grote korjaal, slechts vier man en veel vracht. Zwaar werk, dus we kankerden alle vijf, dat het een schande is en zo.
“Menno, kunnen de Hollanders ons niet helpen?”
Want Hollanders moeten helpen, dat weet iedereen. Maar hoe?
“Ze moeten een autoweg van Djuumu naar Kajana maken.”
Een autoweg om Luangu te ontsluiten... twintig kilometer autoweg, tachtig kilometer oerwoud van elke andere weg, dus er kunnen geen wegwerkmachines komen, tweehonderd kilometer van de dichtstbijzijnde garage, bij een huidige vervoersvraag van nog geen tien man per dag. Dat is zo’n heerlijk megalomaan plan waar vooruitstrevende Surinamers warm voor lopen, en sommige hulporganisaties vast ook wel. De toegang tot zeven dorpen komt in handen van de monopolist die die ene auto krijgt, want voor twee is er onvoldoende emplooi. Een buitenkans voor een dorps-Mussolini. Ook de aannemer verdient een smak geld: een veelvoud van het BNP van het hele gebied. En het wordt duurzaam verdienen, want onderhoud is nagenoeg onmogelijk dus vervolgprojecten om de vijf jaar gegarandeerd. De politieke partijen kunnen beloven de weg door te trekken naar Atjoni, naar Brazilië, naar Amsterdam en Kourou. Een echte win-win-win-situatie.

MAAR IK BEN ER NIET enthousiast over. “Dat gaat niet lukken.”
“Ja wel. Vroeger was die weg er al. De dokter reed met een Jeep van Djuumu naar Kajana.”
“Waar is die weg dan? En die Jeep?”
“Kapot.”
“Niet gerepareerd?”
“Nee. Die Jeep moest terug naar de stad en zoveel was hij niet meer waard.”
“Dus heeft het niet gewerkt. Waarom maken we niet een overtoom met een stukje smalspoor langs Geendan, met een karretje waar de korjaal op kan?”
“Kan dat dan?”
“Het kan. De N’Djukas hebben er ook een, bij de Granholosula.”
“Die heb ik gezien,” beaamt Gema, die voor BWKW heeft gewerkt. “Maar hier kan het niet. Dit traject is veel moeilijker dan Granholosula.”
“Er zijn inderdaad wat technische complicaties, maar minder dan bij twintig kilometer autoweg van niks naar nergens. Liever een hut dan een luchtkasteel.”
“Wel Menno, vraag het dan aan de Hollanders.”
“Niet ik. Daar ben ik al eerder ingetrapt. Ik zeg tegen de Hollanders: de mensen in Luangu willen een overtoom bij Gaandan, en bij de projectidentificatie zegt het dorpshoofd: we hebben liever een voetbal en een televisie, en dan heb ik gelogen.”
“Het dorpshoofd vaart geen boot en voelt het probleem van Gaandan niet. De schippers willen een oplossing voor Gaandan. Als een autoweg niet kan, dan maar zo’n overtoom.”
“Goed. We roepen alle schippers van Luangu bij elkaar: Mejo en Sopokujaa en Leeti en meester Tomas. En ook hoofdkapitein Solanseni. En als ze allemaal willen, dan maken we een brief waarin we schrijven dat we een overtoom willen. Wanneer doen we dat?”
“Dinsdag.”
“Goed. Roep jij de schippers bij elkaar. Ik kom dinsdag met pen en papier.” Dat is dus afgesproken, er we zeulen verder met die grote korjaal en alle lading.

EN DINSDAG KOM IK langs, met pen en papier.
“Heb je de andere schippers geroepen?”
“Nee. Waarom?”
“We zouden toch een brief maken voor dat smalspoor bij Gaandan?”
“Maar dat hoeft toch niet meer. We zijn Gaandan toch al voorbij.”
“En de volgende keer dan?”
“Tegen die tijd krijgen we misschien wel een autoweg.”

Die autoweg zal er vroeger of later wel komen. De Chinese houthakkers zullen hem wel aanleggen voor haar skidders en bulldozers, als het bos benedenstrooms is uitgekapt.

Microkrediet

2007-12-29T21:41:00.000+01:00

ZOALS DE VISSER zijn netten langsloopt, zoals de boer zijn koeien melkt, zo doet de geprofessionaliseerde hulpjunk Naftali zijn ronde langs de hulporganisaties of ze al rijp zijn voor het volgende project en nu zijn wij weer aan de beurt. Wel; hulpjunken te woord staan hoort bij ons vak.
“Menno, ik wil een timmerwerkplaats opzetten.”
Een timmerwerkplaats, natuurlijk. Want onder een manjaboom zoek je manja’s, onder een kokospalm kokosnoten. Voor de vrouwenbevrijdingsbeweging leidt meneer Naftali een gesubsidieerde kostgrond, bij de katholieke missie een knip- en naaicursus, en bij ons probeert hij een timmerwerkplaats want Naftali kent zijn hulporganisaties.
“Goed nieuws dat je eindelijk productief wilt worden, Naftali. Wat houdt nog tegen?”
“Ik heb machines nodig.”
“Wat voor machines?”
“Net zulke machines als Maloni en Asati.” Dat schrijnwerker Asati en houthakker Paulima verschillende soorten machines hebben is een detail dat hem ontgaat. “Kan je met die machines werken?”
“Menno, ik ben meestertimmerman. Twintig jaar heb ik in de stad gewerkt, in een meubelfabriek. Ik kan alles maken. Bedden, tafels, stoelen... alles. Mijn stoelen zijn mooier dan die van Asati.”
“Prachtig. Volgende week ga ik weer de rivier op. Dan kom ik bij je langs om je zelfgemaakte stoelen te bewonderen.”
“Ik heb geen stoelen.”
“Waarop zit je dan?”
“Op een krukje. Ik lijd verschrikkelijke armoede.”
“Waarom maak je dan geen stoel, je bent toch meestertimmerman?”
“Ik heb geen machines. Daarom moet jij machines voor me kopen.”
“Iedere ongeschoolde handlanger kan stoelen maken met een machine. Een meestertimmerman kan het ook met een handzaag, een blokschaaf en een beitel.”
“Ik heb ook geen handzaag, blokschaaf en beitel. Die moet jij voor mij kopen.” “Naftali, praat geen onzin. Elk kind dat drie grote piranha’s vangt en verkoopt kan een zaag kopen. Twintig jaar heb je in de stad gewerkt, en je hebt er nog geen handzaag aan overgehouden?”
“Jij hebt makkelijk praten. Jij bent rijk. Ik niet.”

IN NAFTALI’S HUIS STAAT een televisietoestel en een koelkast, en hij kwam aanvaren met een buitenboordmotor die acht maal zo zwaar is als de mijne. Ik heb geen televisietoestel en geen koelkast maar wel een handzaag. Maar dat klaarblijkelijke verschil in prioriteiten is niet relevant: ik heb al mijn gereedschappen zelf gekozen en betaald. Maar bedelaars hebben geen keuzevrijheid. Naftali’s buitenboordmotor komt uit een ontsluitingsproject en zijn koelkast uit een visserijproject – men kan voor een visserijproject toch geen handzaag aanvragen. Waar zijn televisie vandaan komt weet ik niet, dat zal wel een voorlichtingsproject zijn geweest. Ik geloof best dat Naftali geen geld heeft om een handzaag te kopen. Juist daarom ga ik hem niet helpen met machines. En ook niet met een handzaag. Een grote vent van veertig die zelf geen geld kan oversparen voor een handzaag, die wordt nooit ondernemer.
Gelukkig komt toevallig net het jongetje Soliki aangepeddeld om een metaalzaagblad te kopen: pijl en boog zijn weer in de mode, met ijzeren pijlpunten – vandaar. Hij betaalt contant: 4,50, dat is die patakavis die hij net gevangen heeft, en dan nog 3,50 terug.
Ik gebruik Soliki’s voorbeeldig bezoek om een eind te maken aan Naftali’s gebedel. “Zorg eerst zelf maar voor een handzaag, een schaaf en een beitel. Maak dan twintig stoelen. Als je klaar bent, dan praten we over machines.”
Het zal hem wel lukken. Microkrediet is in, nu ik hem de weg gewezen heb is er vast wel een hulporganisatie die bereid is om een zaag, schaaf en beitel te kopen voor deze startende ondernemer. Die twintig stoelen krijgt hij ook wel georganiseerd: er worden tegenwoordig vrachtwagenladingen schoolmeubilair geïmporteerd. Ik verwacht Naftali binnen enkele weken al weer terug.

Werkstroom en Feeststroom

2007-12-16T16:09:00.001+01:00

WE HEBBEN EEN ELEKTRICITEITSGENERATOR naar Gujaba gebracht. Voor de groep timmermannen daar was het een feestdag, maar voor ons een treurdag: de bekroning van een mislukking. Want er is al een elektriciteitsnet van de overheid op Gujaba, en het zou niet nodig moeten zijn dat we daar een tweede naast moeten plaatsen.

Elektriciteitsvoorziening in het binnenland begon in de tijd van koningin Juliana en premier Pengel, veertig jaar geleden. In die tijd dacht men dat Bosnegers goed zijn in zingen, dansen, vrolijk zijn en weinig anders. Als zij al arbeidsgeschikt zijn, dan alleen onder welwillende leiding van hoger begaafden. Wie werken wilde kon naar Afobaka of Paranam komen, het binnenland werd opzij gezet als verzorgingsgebied.

Vanuit deze visie werd de elektriciteitsvoorziening ontworpen: avondverlichting, niets anders. Aan stimulering van nijverheid dacht niemand - hooguit een paar Bosnegers zelf. Wie in het binnenland hout wilde bewerken, kocht een schaafmachinetje en een generator voor 1500 watt. Zo hoorde dat blijkbaar. Men ontdekte wel nieuwe toepassingen voor de overheidselektriciteit. Muziek tijdens grote feesten. Een tijd was het mode om ‘s zondags in gegomde overhemden ter kerke te gaan, toen draaide de overheidsgenerator in de gekerstende dorpen elke zaterdagmiddag, speciaal voor de strijkbouten. De koelkasten deden hun intrede, en de speciale smaak van bier in Saamaka wordt bepaald door steeds weer afkoelen en opwarmen. Toen kwamen de dvd’s. De elektriciteitsvoorziening van de overheid stimuleerde het allemaal - maar productiemachines niet. De overheid zorgt voor stroom voor consumptief verbruik, maar wie produceren wil moet zelf voor elektriciteit zorgen want overheidsstroom is allen voor ‘s avonds en schaven kan niet achter een 4-ampèrezekering.

HOE IS HET MOGELIJK dat deze idiote situatie blijft voortbestaan? Men is er aan gewend. Het is nu eenmaal zo. Dat er verschillende soorten elektriciteit zouden zijn voor werk en voor spelen, dat is niet eens zo onwaarschijnlijk: tenslotte zijn er ook verschillen tussen werkkleding en vrijetijdskleding, en de elektriciteit voor een zaklantaarn is anders dan de elektriciteit voor een plafondlamp. Ik vermoed dat het vooral een organisatie probleem is. In de zestiger jaren is het ontwerp voor de elektriciteitsvoorziening binnenland al gemaakt: laagspanning-bovenleidingnet, entrancekabel naar de hutjes, afgezekerd met 4 ampère, in ieder hutje een 25-wattlampje zonder schakelaar - klaar. Op beleidsniveau wordt al jaren over stimulering van productie en duurzame ontwikkeling gepraat, maar de installateurs die het moeten uitvoeren zijn gewend om 25-wattlampjes via 4-ampèrezekeringen aan te sluiten, en het middenkader dat de beleidsprincipes moet vertalen in nieuwe instructies ontbreekt.

Al jaren pleiten wij om de overheidsgeneratoren in te zetten voor dorpsindustrie. De generatoren zijn daar sterk genoeg voor, wat ontbreekt is een hoofdschakelaar en een kilowattuurmeter, een driefaseleiding naar een of twee werkloodsen in het dorp, op 25 ampère afgezekerd: nog nooit is de voedingsbodem voor economische ontwikkeling zo goedkoop geweest. Al jaren pleiten we daarvoor: vergeefs. De dorpsindustrie breekt nu door, overheid of niet. We kunnen niet wachten op de overheid. Met als gevolg dat nu in Amakakonde, Begoon, Botopasi pal naast de overheidsgeneratoren voor licht, bier en muziek nu onze generatoren staan voor productie. En nu dus ook al in Gujaba.

Wel, we geven de moed niet op. In Malobi ontluikt dorpsindustrie. Een teruggekeerde gastarbeider uit Kourou kocht vier jaar geleden een prachtige houtbewerkingmachine, die nog nooit gedraaid heeft omdat die niet aangesloten mag worden op de overheidsgenerator die pal naast zijn werkplaats staat. Het gaat niet zozeer om vier maal vijftig meter aluminium kabel, maar om toestemming die te mogen aansluiten. Maar zoiets is nooit eerder aangevraagd, daar is toch geen procedure voor. Welke ambtenaar kan daar nou toestemming voor verlenen?

Houtbestelling

2007-12-03T12:03:00.001+01:00

IK HAD EEN PLANK NODIG, dus ik zocht houthakker Apalu op. Ik trof hem in zijn hut, rustend in zijn hangmat. Apalu riep een van zijn kinderen om een bankje voor me te halen en hij gaf me een kalebas met een bodempje rum, nadat eerst de aarde en daarna hijzelf ervan geproefd had. Een half uur wisselden we dorpsroddels uit, en toen was het tijd om ter zake te komen. Ik vertelde dat ik een plank nodig had: een duim dik, twintig centimeter breed en vijf meter lang. “Wat voor hout?”
“U moet me adviseren, Apalu. Ik wil iets maken, voor een machine, maar denk maar aan een bankje. Het hout hoeft niet hard te zijn, maar het moet wel stijf zijn. Het mag niet kromtrekken of grofnervig zijn want ik moet er precies mee timmeren. In de stad zou ik naar kopihout vragen, maar hier zijn houtsoorten die ze in de stad niet kennen.”
“Kopi trekt krom. Wij maken bankjes van asumalipa.”
“Asumalipa is voor mijn doel niet stijf genoeg.”
“Ken je pikimiisiki?”
“Nee.”
“Pikimiisiki lijkt wat op djuumu, wat ze in de stad ingipipa noemen.”
“Ingipipa ken ik. Het is voor mij bruikbaar.”
Apalu ging verzitten en schonk nog wat rum in, nu het belangrijkste geregeld was. Hij nam een slok en gaf de kalebas aan mij.
“Ken je Komelia?”
“Nee.”
“Zij is de moeder van Djulisi.”

Komelia is dus geen houtsoort, begrijp ik nu, want Djulisi is een jongetje. Ik vraag me af wat Komelia te maken kan hebben met mijn plank. Geduld. “Ik ken Djulisi, en ik weet nu wie Komelia is.”
“Lang geleden was de man van Komelia in Kourou. Hij moest een kostgrond voor haar openkappen, maar hij kon niet komen. Daarom vroeg hij Apakadjai die kostgrond te kappen. Apakadjai leende mijn kettingzaag.”
Het verhaal wordt ingewikkeld. Geduld.
“Die kostgrond is op de tweede heuvel, vlak bij waar nu de kostgrond van Maria is. Bovenaan stonden twee purperhartbomen. En midden op stond een grote pikimiisiki. We hebben die verzaagd op vier duim, voor een meubelfabriek in de stad. Maar onderin was die boom hol. Hoe lang is de plank die je nodig hebt?” “Vijf meter.”
Apalu antwoordt niet, denkt na. Blijkbaar is dit en dood spoor.
“Twee planken van twee en drie zijn ook goed”, opper ik.
“Die voet van die pikimiisiki ligt er nog en is zeker drie meter lang.”
“Hoe lang geleden is die gekapt?”
“Het was voordat ze Ile een lendendoek gaven om te dragen, en Ile heeft nu al drie kinderen verwekt.”
“Dat is dus minstens drie jaar geleden. Is dat hout nog goed?”
“Toen we de kostgrond openbrandden, is die boom aangebrand. Aangebrand hout rot niet zo snel. Het hout is na al die jaren mooi droog, het zal niet meer trekken. Morgenochtend zal ik gaan kijken, en dan kom ik bij je langs om te vertellen of ik je de planken kan leveren.”

APALU IS HOUTHAKKER: in deze ecobewuste tijd een suspect beroep. Maar Apalu is heel zuinig. Alle bomen gaan eens dood, en hoe ouder het hout hoe beter. De bomen die Apalu omhakt zijn oud, hebben zich al lang voortgeplant. Maar de beste zijn die bomen die voor kostgronden worden omgehakt, en die daarna zijn aangebrand en jaren gedroogd: het beste meubelhout is een afvalproduct van de rijstbouw. De vernieling van het ecosysteem komt hier op rekening van de rijstbouw, niet de houtkap.
Apalu kent ongeveer tweehonderd vierkante kilometers bos, en daarin de bomen die oogstbaar zijn, hoe groot en hoe gaaf die zijn, en welke bomen al half opgezaagd zijn maar waarvan er nog stukken liggen.

Jonge Starters

2007-11-25T10:43:00.001+01:00

SOMS KOMEN DE JONGENS VAN rond de vijftien in mijn werkplaats en blijven dan urenlang hangen. Ze zeggen dat ze komen leren: monteurswerk, Engels, gitaar spelen. Maar allemaal heel concreet. Reggae-basgitaar. Wel, dat kan iedereen al. Het Engels van de dvd’s: Freeze you fucking niggah or Ah’ll plug yah. Hen verwijs ik door naar de Peace Corps meisjes want zij dragen de Amerikaanse cultuur uit. En de interesse in monteren betreft het slopen van een cassetterecorder of het maken van een vogelkooi. Het aandraaimoment van kopbouten interesseert hen geen moer.

Dan probeer ik wel eens een pedantogogisch gesprek. Wat wil je worden, als je later groot bent? Dan blijken er geen dromen te zijn. Geen bushpiloot, geen commando. Geen monteur, geen popgitarist. In de twintig, dertig pedantogogische gesprekken die ik in de loop der jaren probeerde, trof ik maar twee dromers: een aspirant-dokter en een aspirant-pornoster, beide dromen kwamen overigens niet uit maar dat hoort bij dromen.

In Saamaka zijn geen toekomstdromen. Wel toekomstverwachtingen, en die zijn verrassend realistisch. Misschien hangt dat wel samen. Het leven van een jongen in Saamaka is overzichtelijk. Het begint met rondzwerven met de horde leeftijdsgenootjes: de dagelijkse ronde met de katapult langs alle vrucht- en vogeldragende bomen binnen een kilometer of twee, vissen, baden en eten. Met het rijpen der jaren blijft het programma hetzelfde, al verschuiven de accenten een beetje. De hordes worden kleiner: pubers zwerven rond in groepjes van twee. Het geweer verdringt geleidelijk de katapult. Baden wordt vervangen door kijken hoe de meisjes baden.

Er zijn kleine verschillen. Sommige jongens treffen een oude moeder, eentje die zeventig is tegen de tijd dat hij opgroeit. Daar heb je niet veel meer aan. Zulke jongens moeten naar de stad om geld te verdienen. Gelukkiger geboren jongens hoeven dat niet: hun moeder is pas in de dertig en kan nog uitstekend voor hen zorgen. Maar zij gaan meestal toch ook een paar jaar naar de stad want daar gebeurt wel eens wat. Maar of ze voor werk of voor avontuur naar de stad gaan, dat maakt niet zo veel uit. De meesten leren achter een kruiwagen met cement lopen en niet veel meer.

IK HOOR DE MOEDERS WEL EENS klagen over de jeugd van tegenwoordig. Niets kunnen ze meer: geen boot bouwen, geen dak dekken. Ik antwoord dan dat het hun eigen schuld is.
“Ja, inderdaad. Gisteren zag ik hoe u de hele ochtend aan de rivier was, samen met uw dochter, de afwas en de was. Uw zoon zat op de oever, hij keek toe. Toen u klaar was meldde hij dat hij honger had. Toen ging u houthakken en eten koken. Toen het eten klaar was kwam hij aanslenteren. Mijn moeder zou dat niet gepikt hebben, niet meer toen ik zo oud was als hij. ‘Heb je honger, ga dan werken’, zou ze gezegd hebben - als ze niet de rijstpan naar mijn hoofd gegooid zou hebben.”
“Kee,” antwoorden de moeders dan, over zo veel harteloosheid.

Maar dat was niet het doel van mijn verhaal, te klagen over een harteloze moeder: ik probeerde uit te leggen dat ik voor mijzelf heb leren zorgen omdat mijn ouders dat stimuleerden. Maar dat komt helemaal niet over. Een goede moeder gaat gekleed in grauwe vodden, haar dochters in een tot op de draad versleten onderbroek, beiden werken zich te pletter tot ze zeventig zijn opdat de zoon in opzichtige nieuwe kleren niets hoeft te doen tot hij dertig of veertig is. Dan pas wordt het tijd om na te denken over de toekomst. De jonge starters die in Saamaka een bedrijf ambiëren zijn veertigers, vijftigers.

Het Gakkelsyndroom

2007-08-13T11:44:00.001+02:00

DE DORPSKINDEREN VERTELDEN DAT de Peace Corps Volunteers terug waren gegaan naar Amerika. Twee jaar lang hadden we in hetzelfde dorp gewoond en niet éénmaal hadden we met elkaar gepraat. De enige blanken leven twee jaar lang samen in een Saamakadorpje van slechts vijf of zes families groot, en wisselen geen woord – misschien iets voor het Guiness Book of Records?

Toen de eerste Peace Corps-vrijwilligers in Saamaka arriveerden, nu alweer meer dan tien jaar geleden, had ik hen nog opgezocht. Hallo ik ben jullie buurman, petroleum koop je daar, draag nooit natte sokken, als je je verveelt heb ik wat leuke boeken over algebra en zo. En als je vragen hebt kom gerust even langs want ik woon hier al langer. Slechts twee brachten een slap tegenbezoekje en slechts één keer leidde dat tot wat samenwerking. Acht jaar lang legde ik zulke kennismakingsbezoekjes af en daarna stopte ik er maar mee. Contact werd duidelijk niet op prijs gesteld.

Ach, misschien begrijp ik het ook wel. Die kinderen melden zich voor Peace Corps, ze worden uitgezonden naar een stam echte bosnegers, peace en democracy uitdragen – en dan blijkt de nieuwe buurman een Hollander. Wat een afknapper. Wie kan zich een vervelender mensensoort voorstellen? Zelfs een buurman uit Slowakije of Brunei heeft nog iets romantisch, maar een “Hollander”...

Ik noem dit voor mezelf het Gakkelsyndroom, naar de noordpoolexpeditie van stoere wetenschappers die in 1996 in het pakijs in moeilijkheden kwam en daar ontzet werd door Russische kinderen die toevallig in de buurt op schoolreisje waren. Russen parkeren hun kinderen in de vakantie vaak op een ijsbreker, waar wat extra gewicht geen kwaad kan, dus zo gek is het niet – maar om als ruige poolreiziger gered te moeten worden door een schoolreisje, dan kan je nog maar twee dingen doen: of je beschouwt het als een klucht, of je verstopt je achter een ijsberg en tot die schoolkinderen weer zijn opgerot.

De eerste reactie vertoonden die wetenschappers (anders had ik nooit van hun avontuur gehoord) en ook die Peace Corps-vrijwilliger die met zijn sociale opleiding een constructieploeg moest begeleiden bij de opzet van hun tigste telefoonmast, en een Hollandse schoolmeester als buurman trof: “Hey Man, here I come, like a fucking Rambo in this fucking jungle, what the fuck am I doing here?”

DE ANDERE REACTIE VERTOONDEN de Peace Corps-vrijwilligers in ons dorp. Een delegatie dorpsoudsten kwam bij me om de zaak te bespreken. Want een ruzie die zo diep gaat dat men niet met elkaar spreekt, en dat in een klein dorp, dat gaat het hele dorp aan. Dan grijpt de dorpsleiding in, en onderhandelt tot de antagonisten ceremonieel op de dorpsvergadering uit dezelfde kalebas water hebben gedronken.

Ik legde de dorpsoudsten uit dat ik ook geen goede verstandhouding met de andere Peace Corps-vrijwilligers had kunnen opbouwen – het moet dus aan mij liggen, wijze mannen, adviseer me, wat doe ik fout? Het dorpshoofd antwoordde: “Menno woonde al bij ons voordat Sabaina geboren is, en Sabaina heeft al gebaard. En in al die jaren heeft Menno geen ruzie gezocht. Menno zegt wel vaak harde dingen, maar nooit onware dingen en dat weten we allemaal. Dus als er ruzie is tussen Menno en de Peace Corps Volunteers, dan moeten we praten met de Peace Corps Volunteers.”

De dorpsoudsten hebben dat zeker gedaan. Hebben die kunnen uitleggen hoe het Gakkelsyndroom werkt? Realiseren ze zelf wel dat het Gakkelsyndroom bestaat? Ze zijn nu terug in Amerika, we hebben twee jaar lang in een dorp gewoond en geen woord gewisseld. De dorpelingen zullen conclusies trekken over de vrede tussen blanken.

Het Bofu Feest

2007-08-06T15:26:00.001+02:00

INEENS HOORDE IK GEJOEL bij de landingsplaats. Even later kwamen kinderen langs rennen, opgewonden gillend. Toen renden vrouwen de andere kant op, in één hand een bekken, de andere ondersteunde de borsten. Want rennen zonder beha of met een ongecompliceerde beha valt rennen niet mee, maar ze deden het toch maar.
“Wat is er aan de hand?” vroeg ik een langs rennende puber, die ook al opgewonden was, hoewel men op zijn leeftijd chronisch verveeld dient te zijn: er was dus echt iets aan de hand.
“Bofu!” riep hij terug. Ik begreep er niets van.
“Bofu!” gilde een andere, ter verduidelijking.
“Bofu! Bofu! Bofu bofu bofu!” dansten een stel kleine kinderen, op twee voeten om me heen hoppend van de opwinding.
“Adjaguma heeft gisteravond een bofu geschoten”, verduidelijkte de oude man met wie ik aan het praten was. “Vanmorgen zijn ze die gaan ophalen. Heb je de motor niet gehoord, ze zijn net teruggekomen.”
“Ga er maar gouw heen, anders ben je te laat.”
“Komt u ook?”
“Nee, ik eet geen vlees.”

Ik liep in de richting van het lawaai en zo kwam ik bij de vergaderhut, midden in het dorp. Toen werd net de derde teil met bloederige brokken binnengebracht – een bofu is een groot beest. Al meer dan honderd mensen stonden in en om de vergaderhut, tot op het hekje van het podium hing een tros kinderen, vrouwen klapten en zongen, en twee jongedames stonden met schuddende billen banamba te dansen tussen de teilen vlees. Een basia kwam met een bijl en hakte de hompen vlees in kleinere brokken, en verdeelde die. Een voor een kwamen de vrouwen en meisjes naar voren met hun glimmende bekkens. Het was een opgewonden chaos, dit bofufeest, maar de verdeling van het vlees ging heel ordelijk: er werd niet geruzied over wie het grootste stuk kreeg of zo. Basia wenkte mij nabij, en ook ik kreeg een homp vlees.

IK BLEEF NOG EEN TIJD staan kijken en dacht na over het verschil in aanpak. Als op een boerderij en Nederland een varken wordt geslacht (het mag officieel niet meer, maar er mag zo veel niet), dan wordt het vlees ingezouten, tot worsten vermalen en gerookt om er maandenlang van te kunnen genieten. De buren hoeven er niets van te weten. Maar hier in Saamaka worden de buren juist geroepen, er wordt een groot feest gemaakt en morgen is alles op.

Vroeger dacht ik dat de Hollandse manier beter was. En in een guur land van beijzelde kwelders is dat misschien ook wel zo: wie de winter ingaat zonder kelder vol zuurkool en de schoorsteen vol worsten haalt het voorjaar niet. Wie spaart die heeft wat en wie geen pensioenverzekering heeft, heeft later een probleem. Zo heb ook ik dat geleerd. Maar toen ging ik naar Paramaribo, met een klimaat waar wat niet verrotten kan, wel verroest en de rest gaat naar de dieven en de inflatie. En Saamaka, midden in het tropisch regenwoud, is tweemaal zo vochtig als Paramaribo. Ik heb veel ingezouten vlees, pindakaas, bruine bonen, kleren waar het weer in zat, hard geworden drijfriemen, natte lucifers en computers, en beschimmelde snijolie weggegooid - allemaal netjes ingeslagen en opgeslagen want wie spaart die heeft wat. Een vuilnisbak vol.

De volgende keer dat ik een hoop geld verdien, koop ik geen gereedschap, maar een krat rum en organiseer een groot feest. Wie weet, als ik over twintig jaar hulp nodig heb, misschien herinnert iemand zich dat feest. Misschien ook niet.

Rotzooi

2007-07-29T21:39:00.000+02:00

VIER MEISJES TUSSEN DE NEGEN en veertien jaar oud peddelden na school de rivier over en kwamen voor mij koken. Ach, het is ook eigenlijk best wel gezellig en ik raak weer eens helemaal op de hoogte van wat er allemaal omgaat in het dorp want meisjes roddelen toch net iets anders dan jongetjes of volwassenen.
Niet dat ze daar voor komen: ze komen op mijn sojabrokken af; alle kinderen hier hebben een onverzadigbare honger naar proteïnen. En de enige reden waarom zij een half uur bij mij blijven is dat het zo lang duurt om sojabrokken te bakken. De meisjes hadden ze liever direct rauw meegenomen om thuis te bakken, maar dat mag niet van mij. Gasten worden gespijzigd, maar voedsel uitdelen doe ik niet – het is geen verkiezingstijd en ik ben geen politicus.

Dus zodra de rijst is aangebrand, de sojabrokken half gaar zijn en het zout vergeten, verdelen de meisjes hun buit. Dat geeft ruzie, en zowat de helft van de rijst valt daarbij op de grond. Selaia wint die ruzie – zij is wel de kleinste maar bij meisjesruzies wint de grootste niet automatisch. Als de ruzie over is, wordt de zo moeizaam verdeelde buit weer samengevoegd in dat ene pannetje dat ze hebben meegenomen en de meisjes rennen weg. Want meisjes die in het openbaar eten, dat is toch onfatsoenlijk; eten doen meisjes in afzondering. Pikitia komt nog even terug om haar schoolbloes te halen, die was ze nog vergeten, en dan rent ze weer weg, de anderen achterna.

En ik blijf achter met dat restje aangebrande rijst dat nog in de omgevallen pan aangekoekt zit en drie sojabrokjes – die hebben ze voor mijn maaltijd opzij gezet. En met een onvoorstelbare rotzooi. Er ligt spijsolie op mijn schrijftafel, op het zitbankje liggen peperzaadjes (heel oncomfortabel) en de beroete groentenpan staat op het opengeslagen boek dat ik aan het lezen was voordat ze kwamen. En mijn boekenkist is helemaal overhoop gehaald.

IK BEGIN DE ROTZOOI MAAR weer op te ruimen. En dan ontdek ik dat mijn zaklantaarn weg is. Moet ik de meisjes achterna peddelen? Ze zijn nu al in het dorp terug, en daar wordt het zo’n publieke zaak – moeders en tantes, dorpshoofden zelfs die zich er mee bemoeien en de meisjes worden dan extra hard gezweept want stelen van Menno is erger dan gewoon stelen, dat weet een ieder. Wil ik dat, kindermishandeling? Nee. Weet ik het wel zeker, dat ze gestolen hebben?
Ik haal opnieuw het hele huis overhoop, en vier uur later weet ik het echt zeker: de zaklantaarn is foetsie. Kan ik dit negeren? Nee, als er eenmaal een precedent ligt van een geslaagde diefstal, dan is het hek van de dam en kan ik geen kinderen meer in huis toelaten. Het is een probleem, vele malen groter dan de waarde van de zaklantaarn.

Ik besluit het op te lossen via de andere kinderen. “Eh - o ja, waar is mijn zaklantaarn toch. Helpen jullie even mee zoeken, hij moet hier ergens liggen.” Als ik dat zo losjes tegen de volgende groep bezoekertjes vertel, dan wordt dat wel doorgeroddeld in het dorp. “Menno is zijn zaklantaarn kwijt.” Dan herinnert iemand zich wel dat iemand anders net een nieuwe zaklantaarn heeft, en die gaat klikken. De kinderen hebben hun eigen sociale controle, en als het om niet-eetbare waar gaat, dan krijg ik het vaak wel terug.

Maar gelukkig is het loos alarm. Twee weken later vind ik de zaklantaarn terug. De meisjes hadden hem achtergelaten in de ton met sojabrokken. Aangeschakeld, twee weken lang. Kapot dus - maar gelukkig niet gestolen.

Puu Adjo

2007-07-22T12:52:00.000+02:00

ER WAS ‘PUU ADJO’ IN HET DORP: de afsluiting van het rouwproces, verjaging van de geest, ceremoniële afbraak van het lijkenhuisje. Ik heb het nu tientallen malen gezien, en ontdek de vaste bestandsdelen: drumritmes en liederen, het vuur, het kappen van bananen, de mand met rijst. Wel zijn er regionale verschillen en vernieuwingen. Benedenstrooms zijn de ‘maskanu’ volwassen mannen - hier jongetjes. De maskanu benedenstrooms gaan gehuld in vodden, bladeren of vrouwenkleren – hier dragen ze plastic Haloweenmaskers: een antropoloog beschreef dat in de jaren zestig als een recente mode. Die mode geldt dus nog steeds, maar blijft lokaal.

Sommige vernieuwingen zijn blijvend: ik herinner me nog dat in 1981 westerse kleding verboden was, nu draagt iedereen een broek. Andere vernieuwingen maken het niet: de houten fallussen voor de maskanu die populair waren rond 2001 zijn verdwenen. En gemengd dansen: een uit Europa overgewaaide gewoonte die al jarenlang probeert door te dringen - door de algemene dronkenschap tolereert men veel, maar jongens die met meisjes dansen, dat is toch te onzedelijk. Vandaag zie ik voor het eerst een dans op een kruiwagen. Dat zal na een paar jaar wel uitgroeien tot een virtuoze dans, en dan weer ouderwets worden en alleen nog maar wordt opgevoerd voor toeristen - zoals nu de ‘alesingo’-dans op stokken.

Tegen elf uur is de ceremonie voorbij. Op weg naar huis kom ik langs Petrus (niet zijn echte naam). We groeten elkaar, en Petrus vraagt waar ik vandaan kom.
“Van puu-adjo, heb je de trommels en de geweerschoten niet gehoord?”
“Ik heb het gehoord. Maar ik ben christen en ga niet naar zulke primitieve afgoderij.” Met impliciet het verwijt dat ik helemaal weg had moeten blijven want als blanke heb ik een voorbeeldfunctie - aldus Petrus. Dat is wat gezocht: ik draag geen gouden ketting, vaar geen grote motor en heb geen sliert vrouwen, een rolmodel ben ik dus niet en of ik puu-adjo wel of niet bijwoon interesseert niemand. Daarom vraag ik Petrus wat hij precies bedoelt. Zijn bezwaar blijkt tweeledig: enerzijds is puu-adjo onchristelijk, anderzijds is het weinig verheffend.

INDERDAAD, PUU ADJO IS ONCHRISTEIJK. Nou en? Voetballen en naar de wc gaan zijn dat ook. De dansende maskanu stammen uit West-Afrika en hebben niets christelijks. Maar ook niets onchristelijk: de personificatie van duivels. En als we het rauwe gezang en trance gaan verwarren met wat gebeurt in sommige christelijke kerken dan begeven we ons wel op zeer glad ijs.

En de dronkenschap, de dwingende drumritmes en de vernielingen zijn niet erg verheffend. Nou en? Puu-adjo is niet bedoeld als culturele demonstratie. Puu-adjo is een onderdeel van het rouwproces. Bepaalde drumritmes horen bij rouw, ze zijn anders verboden en dat verbod wordt geëerbiedigd. Soms speelt thuis een brutaal knaapje even de ‘paapaa’ op mijn trommel als er niemand in de buurt is, maar zachtjes en niet langer dan een paar seconden want hij weet dat dat heel stout is. Met een verbod op oefenen kan paapaa toch nooit uitgroeien tot een virtuoos drumspel. Als ik de paapaadrum hoor, dan denk ik aan rouw - er is geen enkele andere associatie.

Op Goede Vrijdag luister ik traditiegetrouw naar de Matteüs Passion, in de Europese cultuur zowat de meest verheven uiting van rouw. Maar ik luister als muzikant. Ik ben benieuwd of de violist die verraderlijke toonsoortovergang bij de aria ‘Erbarme dich mein Gott’ goed opvangt. De violist heeft daar jaren op geoefend, en daarbij vaker aan de ringvinder van de linkerhand gedacht dan aan het erbarmen van God.

Dronkenschap en vernielingen tijdens puu-adjo ogen weinig verheffend. Maar het zijn tenminste eerlijke uitingen van rouw.

Zonder Peddel

2007-07-15T11:15:00.000+02:00

WE VOEREN NAAR ATJONI, en even voorbij Pamboko stopte de motor. Ik hoorde het al aankomen want buitenboordmotoren staan meestal veel te rijk afgesteld. De motor ging ineens een stuk soepeler draaien en twintig of dertig seconden later hield hij ermee op. Dat kan niet missen, benzine op.

Feini, onze schipper, trok nog een paar maal aan het startkoord, maar niet met overgave. “Als ik twee liter meer had gehad, dan hadden we het gehaald”, zei hij. Hij wist dus bliksemsgoed dat hij te weinig benzine had meegenomen, dat getrek aan het startkoord diende alleen maar om de passagiers te tonen dat hij van goede wil was.

Ach, het was niet de eerste keer dat ik motorpech meemaakte. In Paramaribo zat ik eens in zo’n busje dat onderweg kapot ging. Een tandwiel in de versnellingsbak brak en het busje kon onmogelijk verder. Toen scholden alle passagiers. “Jongu, die gierige koelieman heeft zijn spullen niet in orde maar hij vraagt wel veel geld”, wist een relaxte jongeman met oordopjes vol Yellow Man. “Nu mis ik een belangrijke vergadering”, deelde een duur uitziende meneer mede en een taaante zou nu de jaardag van haar kleinkind missen mijn guuuunst. Mensen die elkaar anders nooit zouden aanspreken hielden hele discussies, hoewel ze het gloeiend eens waren. Gelijk kankeren, daar in Paramaribo. Maar hier in Saamaka gaat dat toch anders.

De korjaal was inmiddels dwars op het laatste restje snelheid gaan liggen, en dreef langzaam naar de stroomdraad toe – dat doet drijfhout ook altijd. En alle passagiers bleven rustig. Alleen het baby’tje achter ons werd wakker toen de motor stopte en begon te dreinen. Maar toen werd een tepel in zijn dreinopening gepropt en plop; het hield gelijk op.

WEL, WE DREVEN DE GOEDE kant uit. Atjoni was nog drie kilometer stroomafwaarts, met deze sterke stroom zou het nog drie kwartier duren. De gesubsidieerde NVB-vrachtwagen zouden we missen – het zij zo. Ik maakte me meer zorgen dat we wellicht Atjoni voorbijdrijven, want de stroomdraad loopt niet langs de landingsplaats. Drijven we Atjoni voorbij, dan drijven we helemaal langs de overkant van Pokigoon, en dan nog een uur tot we in de grote stroomversnellingen van Apesina zouden verongelukken. We konden niets doen, want er was geen peddel aan boord.

“Feini neemt nooit een peddel mee”, zei een andere passagier. Die had blijkbaar aan hetzelfde gedacht. Feini, relaxed achterin de boot, glimlachte terug. Natuurlijk niet, jonge kerels nemen nooit peddels mee. Alleen oude mannen doen dat, zij die zijn opgegroeid toen er nog geen motoren waren en die nooit op hun motoren hebben leren vertrouwen. Feini vertrouwt zijn motor wel, neemt dus nooit een peddel mee en terecht – er is immers ook nu niets met de motor mis. Alleen is de benzine op. Maar dat soort dingen gebeuren nu eenmaal als je niet genoeg benzine meeneemt, dat is het noodlot, daar kan niemand toch wat aan doen.
“De boten van Abenasitonu zijn al voorbij, en die van Gujaba ook”, zegt Feini. “Misschien komt er nog een boot van Pikilio, dan kunnen we wat benzine lenen.” Dat is een goed plan – er is geen beter, want we kunnen niets anders doen dan wachten tot we Atjoni voorbijdrijven.

En inderdaad, er komt ons een boot achterop. We krijgen wat benzine, en als we op Atjoni aankomen zijn er nog wagens, al is de gesubsidieerde NVB vrachtwagen inderdaad al weg.

Een paar weken later ben ik weer als passagier in Feini’s boot.
“Heb je een peddel bij je?” vraag ik.
“Nee”, antwoordt Feini verbaasd om deze rare vraag. “Waarom?”

Grote Poezen

2007-07-07T20:16:00.001+02:00

GISTEREN ZAG IK WEER EEN grote kat. Ik weet niet hoe ze heten, men noemt ze “tigri” of “gevlekt wild” en gevlekt was hij. Maar deskundigen zeggen dat tijgers niet in ons bos zitten. En zoals altijd vluchtte hij voor mij. Dat verhaal dat ze mensen aanvallen geloof ik niet. Iedereen die het me navertelde was niet aangevallen. Alle beesten vluchten weg voor de mens, uitgezonderd de muskiet.

Maar een beest kan op verschillende manieren wegvluchten. Een konkoni vlucht zoals het hoort: gillend en onbeheerst. Een slang knijpt er stilletjes tussen uit. Een aap stelt zich geweldig aan, maar demonstreert daarbij vooral zijn angst. Alleen een kat behoedt onder alle omstandigheden zijn waardigheid. Ik geef twee voorbeelden.

Het ene voorbeeld was die kat die we onderweg op een grote steen zagen zitten, een kilometer of zes stroomopwaarts van Tumaiipa. We voeren langzaam dichterbij om hem eens goed te bekijken. Al die tijd keek de kat ons aan, met een blik die niet anders dan hautain genoemd kan worden. Ik weet het, men mag dieren geen menselijke gevoelens toedichten, maar zijn lichaamstaal demonstreerde duidelijk: “Ik ben niet bang voor een uitgeholde boomstam vol kwetterende apen, stel je voor.” Hautain, in één woord. Maar toen we te dicht bij kwamen, ging hij toch maar weg – maar wel in stijl. Hij knipperde sloom met de oogleden, onderdrukte een geeuw, likte even aan zijn vingertoppen en schreed heen, zonder om te kijken. Met dat alles maakte hij duidelijk: “Verbeeld je maar niet dat ik voor jullie op de loop ga. Ik had al lang voor jullie komst besloten nu te vertrekken.”

HET ANDERE VOORBEELD WAS op het pad naar de kostgronden tegenover Begoon. Ik liep daar in de vroege morgenschemering naar de rivier om te gaan baden. Ik zag een vormeloze hoop op het pad liggen. In het halfdonker dacht ik eerst aan een paar bundels rijst onder een lap, en vroeg me af welke vrouw al zo vroeg de rivier was overgestoken. Dichterbij gekomen vond ik het een erg mooie lap. Geelbruin gevlekt: het leek zo’n lap stof waar men tijgerslips en spannende jurkjes van naait – en toen ik er vlak bij stond, leek iets er onder te bewegen. Twijfelend zei ik: “kssst?” Toen kwam er een poezenhoofd onder uit tevoorschijn, en dat knipperde slaperig met de ogen. De lap tijgerslipjesstof was dus echt. Hij schrok, maar probeerde dat niet te laten merken. Dus koninklijk, zonder zich te haasten, schreed hij het bos in. Twee schoonheidsfoutjes: hij kon niet nalaten toch nog even om te kijken, en hij hield de staart tussen de poten, net als een klein poesje dat opgesloten in de hoek van de kamer heeft gepoept en weet dat dat niet mag. Maar die schoonheidsfoutjes vergeef ik hem: als ik op een kwade morgen mijn ogen open doe en ik zie een levensgrote aap met een baard naast mijn bed staan, dan ga ik gillen. Deze kat dacht vooreerst aan zijn waardigheid.

Katten hebben een uitgebreide lichaamstaal, net als honden en apen. Van honden en apen begrijp ik dat: dat zijn sociaal levende dieren. Van huiskatten begrijp ik het ook: ruim honderd generaties zijn die voor hun dagelijks schoteltje melk afhankelijk van een goede communicatie met hun baasjes. Maar wilde katten leven solitair. Een prooidier tracht te imponeren. Maar wie denkt een kat, veilig bovenaan de voedselpiramide, te moeten imponeren? En waarom dan niet met blazen, grommen zoals een hond? Welke vijand raakt nu geïmponeerd door een slome knipoog? Ik zoek al jaren naar een bioloog die me dit kan uitleggen.

Eterniet

2007-06-30T15:34:00.001+02:00

VROEGER STOND ER EEN KLEUTERSCHOOL op Abenasitonu met een dak van eternietplaten. In de tijd dat die school gebouwd werd, leek eterniet het ideale dakbedekkingsmateriaal: duurzaam en goed isolerend. Pas later kwam men er achter dat het kankerverwekkend is. Eterniet is gemaakt van cement en astbest, en asbestvezels veroorzaken longkanker als ze worden ingeademd. Het duurt tientallen jaren voor je daaraan dood gaat, en dan ben je allang vergeten dat je tien jaar geleden eens onder een asbestdak hebt gezeten. Trouwens, zolang het op het dak ligt is er nog niet zo heel veel aan de hand: je moet er alleen niet te nauw mee in contact komen. Daarom duurde het zo lang voor men er achter kwam dat asbest kankerverwekkend is. Maar nu weet men het en elk huis waar asbest in zit, moet gesloopt worden.

Er kwam een ploeg werkmannen naar Abenasitonu om de kleuterschool te slopen. De opdrachtgever zal hen wel niet verteld hebben dat het giftig spul is want dan gaan ze nog zeuren om gevarentoeslag. En natuurlijk vroegen de vrouwen van Abenasitonu om die eternietplaten: zij zagen ook dat het ideaal dakbedekkingmateriaal was. Iedere vrouw kreeg een of twee eternietplaten, te weinig om een hut van te bouwen, maar ideaal om kookvuurtjes tegen tocht af te schermen. Eterniet is daarvoor beter dan hout: geen risico dat het in brand vliegt, en beter dan een oude zinkplaat: je brandt of snijdt je vingers niet aan eterniet. Als het vaak genoeg heet en koud wordt, verpulvert het en wordt het zacht. De kinderen breken er stukjes af en spelen er mee. Overal zie je brokjes eterniet liggen, goed herkenbaar door die typische harige asbestvesels. Kleuters spelen er graag mee want het voelt zo lekker aan.

Ik probeer steeds uit te leggen dat eterniet kankerverwekkend is en dat windschermpjes voor kookvuurtjes maken wel zowat het ergste is wat je ermee kunt doen. Maar dat lukt me niet. Ik heb hierin geen gezag. Als het om motoren gaat luistert men wel naar mij, maar als het om gezondheid gaat niet meer. Daar heb ik zelf hard aan gewerkt: want als men mij om koortsonderdrukkers en antibiotica vraagt verwijs ik naar de polikliniek, want ik ben wel blank maar geen dokter – een combinatie die ongeloofwaardig is.

ZONDAG HADDEN WE HOOG BEZOEK: mevrouw Marian. We lieten haar het dorp zien, leerden haar “u wiki no” zeggen, en toonden vol trots alle ontwikkelingsdingen van het dorp: de cassavemolen die kapot is, de pindafabriek die niet werkt, de communale gaarkeuken die niet gebruikt wordt, de generator – die wel werkt. En zij ontdekte de stukjes eterniet die overal in het rond lagen. Ik vertelde het verhaal en zij schrok ervan.

Marian is weliswaar ook geen dokter, maar werkt wel in het Diakonessenhuis en spreekt dus met gezag. In de avond, bij de dorpsvergadering, waarschuwde Marian tegen asbest. Zij vertelde hoe men in Nederland met asbest verontreinigde huizen sloopt: mannen met plastic pakken aan, ademend door luchtfilters, en de hele buurt wordt ontruimd.
De dorpsoudsten luisterden beleefd.
Maar de timing was verkeerd.
Nog geen maand geleden was er ook al zo’n alarm geweest, toen zou de wereld weer eens vergaan tenzij iedereen zich bekeerde tot het ware geloof, en dat liep toen ook al zo’n vaart niet. Kanker, dat zal wel weer net zo iets zijn als aids. Daar gaat toch ook niemand aan dood?

Buurvrouwen en Rampenexperts

2007-06-03T15:11:00.000+02:00

nrc

IK WAS OP JEEMI TOEN toen ineens het water opkwam. Ik herinnerde me de overstroming van vorig jaar; daarom sprong ik in mijn bootje en voer stroomafwaarts naar Heitela, voor de vloedgolf uit. Want Jeemi mag desnoods nat worden, maar op Heitela staan machines die droog moeten blijven.
Ik knoeide een takel aan de nokbalk en beurde drie dieselmotoren en de zaagmachine de moederbalken op. Ik draaide de freesmachine naar de hoogste stand en onderstopte de lasmachine en generator met balken en kisten, zeventig cm van de vloer. Hoger durfde ik niet, ze wankelden al.

Toen kwam het water, het steeg en steeg. De tweede nacht waadde ik in zo'n urenlange regentijdbui naar het generatorhuis, om in het pikkedonker de generator nog twintig centimeter te onderstoppen: gevaarlijk maar nodig.

De derde dag was rustig. Basis Heitela stak boven een glad meer boven buurvrouws rijstgrond. De zon scheen en het water rees niet meer. Ik ploegde door de rijst, zwom de Atampikreek over en ging naar het dorp om naar de verhalen te luisteren. Dat waren er nogal wat. Cailo was naar Gunzi geweest: een ramp daar. Het huis van juf Trees op Djuum was onder water en er kwam een nieuwe vloedgolf aan, hoger nog dan die van vorig jaar. De school stond blank, dus de kinderen waren vrij en verhoogden de opwind ing.

Ik overlegde met Maloni. Zijn houtbewerkingmachines stonden nog droog, maar hij had alvast de generator losgezet voor evacuatie. Maar moeten we evacueren? Maloni's machines zijn veel zwaarder dan de mijne, die takel je niet even op daar moeten alle sterke mannen van het dorp aan zeulen. Natuurlijk, we kunnen safe spelen en alvast evacueren - maar een werkplaats onttakelen is gemakkelijk er dan weer opbouwen: het duurt maanden voor we weer in productie zijn. Aan de andere kant, een natte elektromotor betekent vijfhonderd SRD reparatie, plus transportkosten plus een half jaar tijdverlies, dat weten we van vorig jaar.

Wat gebeurt er ovenstrooms? Hoe hoog is de vloedgolf die er aan komt? Gunzi ligt tien meter hoger dan ons dorp, als er een ramp op Gunzi is... Bij navraag bleek de ramp nat geworden brandhout: inderdaad een ramp als je een sleep kinderen moet voeden, maar het nodigt toch niet direct tot evacuatie van Maloni's machines en demontage van mijn draaibank.

VORIG JAAR BEN IK IN ZO'N crisisteam gaan meedoen met vergaderen. Ik stelde toen voor om alle bestuursposten waarvan de kortegolfradio nog werkte dagelijks te vragen naar de waterstand en die over de lokale radio-omroepen door te geven. IJkpunten waren er niet, maar als Kajana meldt dat het zwaar regent en Djuumu meldt dat het water stijgt, dan weten ze in Tutubuka dat ze moeten evacueren. Maar de uit Nederland ingevlogen rampendeskundige was fel tegen: geen adviezen aan de burgerij voordat de oorzaak van de ramp wetenschappelijk is vastgesteld!

Een ervaren lijnfunctionaris: vergader maar besluit niets, delegeer de verantwoordelijkheid naar de werkvloer en je zit nooit fout. Wel, we zijn nu een jaar ouder en wijzer. Het wetenschappelijk rapport over de oorzaak van de ramp in 2006 is uit. Het blijkt dat de rivier toen hoog stond omdat er veel water was - ik vat de conclusie maar even kort samen. Bij alle bestuursposten zijn peilstokken geplaatst. En er is veel geld gepompt in regionale roepen. Nu kan de regionale omroep zijn bestaanrecht aantonen door de burgerij e informeren over de waterstanden.

Op de regionale omroep waarschuwt een fundamentalistische predikant voor de komst van de Heiland. Dan adviseert de zanger Touwtje om in 2005 op meneer Bouta stemmen want die is zo zielig omdat iedereen op hem kankert. Geen woord over waterstanden.

De Daf Truck

2007-06-03T11:08:00.001+02:00

IK MOET NAAR Paramaribo. Op Atjoni staan drie DAF-trucks, twee busjes en een grote dubbelcabine-pickup. Iedereen wil met de DAF-truck van het Nationaal Vervoersbedrijf (NVB) mee, want die kost maar 16 SRD. Die is dus altijd als eerste vol en we zijn te laat.
De Coasterbus is voor een kudde toeristen, niet voor ons. De dubbelcabine wordt volgeladen met hout, dus ook een charter. De keus gaat dus tussen de minibus en twee DAF-trucks. De andere passagiers van onze korjaal willen met de minibus mee: die glimt en rijdt harder. Ik niet. Met elf passagiers en vracht op het dak stuurt zo'n ding als een fiets met losse spaken, maar dan veel harder en over een glibberige weg. Een DAF-truck is veiliger. Die is tenminste ontworpen op vracht. En bij een eventuele botsing is hij altijd de winnaar. Iedere Surinaamse weggebruiker weet dat en houdt eerbiedig afstand. Ik klim dus op de tweede DAF-truck.

Tegen elf uur is die volgeladen. Maar er is vertraging. Ergens in de lading ruikt het naar marihuana, en dat vervoeren de chauffeurs niet graag: bij een eventuele wegcontrole claimt niemand die en dan draait de chauffeur ervoor op. Maar ongeduldige passagiers schelden wat, dus besluit de chauffeur dat het te veel werk is om de wagen weer uit te laden, de bijrijder krijgt instructie om in het vervolg beter op te letten en we vertrekken toch maar zo.
Er zijn 39 zitplaatsen en 52 passagiers en in dit seizoen is er weinig vracht voor Paramaribo. We zitten ruim. Ik heb een heel stoeltje voor mij alleen en plaats voor mijn voeten, en naast mij zit een slanke jongeman: ik had ook een partij planken onder de stoel kunnen treffen en een brede dame met twee kinderen op schoot.

DAF trucks zijn veel gezelliger dan minibusjes: geen geluidsinstallatie, we kunnen vrij praten. Eerst de familieberichten: wie dood is, en wie het met wie doet – best wel interessant maar ik zal het hier maar niet opschrijven.
Vanaf het Chinezenkamp is er zwaar transport van steenslag en hout en de weg is kapotgereden. Onze snelheid daalt, er zijn hele stukken waarop een hardloper de wagen zou kunnen inhalen. Het gesprek gaat daarom nu over de weg: dat het een schande is. Wat een schande is, dat wordt niet goed uitgewerkt, maar dat is meestal zo.

EVEN VOORBIJ HET goudzoekerskamp White House stoppen we: een wiel zit los. En in Brownsweg leent de bijrijder wat gereedschap en draait een lek in de remleiding dicht. Dat dient slechts om de dure remolie te sparen: de remcilinder hangt los aan een touwtje dus de chauffeur mag toch niet remmen. Dit leidt tot het onderwerp van het onderhoud, en dat heeft te maken met geld.
Een rit van Atjoni naar Paramaribo kost 35 SRD, en iedereen klaagt daarover. Ik niet. Vergelijk dat maar met de ritprijs naar Albina. Goed, naar Albina rijdt men over asfalt in een glimmend nieuw busje, niet in een opgelapt wrak, ver over de economische levensduur heen. Nou en?

Wie denkt dat zo'n opgelapt wrak goedkoper rijdt, die begrijpt niet wat 'economische levensduur' betekent. Na twintig, veertig jaar is zelfs de degelijkste DAF-truck op. Deze is door Nederlanders afgeschreven en als een Nederlander iets afschrijft, dan is er echt geen winst meer uit te persen. Onze chauffeurs zou ook liever in een glimmend vehikel rijden dan elke dag opnieuw te moeten vrezen dat hij zijn broodwinning nu voorgoed ergens onderweg moet achterlaten. Maar het geld zit er gewoon niet in.

Baas boven Baas

2007-05-27T00:21:00.000+02:00

HET WAS IN AKWAUKONDE, en er zou iets ceremonieels gaan gebeuren. Het doet er nu niet toe wat, het gaat om het voorspel. Halverwege de middag verzamelen alle mensen zich op het dorpsplein voor het lijkenhuisje, in afwachting op wat gebeuren gaat. Er is geen vast tijdstip voor; gedurende de middag komen er gewoon steeds meer mensen.

De jongemannen zitten op een kluitje om straks verveeld en wereldwijs door paarse zonnebrillen toe te kunnen kijken, zoals het jongemannen betaamt. De meisjes zijn in hun mooiste kleren, met een doek om hun middel geknoopt en zij staan in een rij voor het lijkenhuisje. Het is duidelijk dat ze zijn gekomen om seketi-liederen te zingen, maar dat lukt niet erg. Want zeven jongetjes van rond de zes jaar hebben de trommels in bezit genomen, en beuken daar wat op. Het lijkt nergens op, ze slaan maar wat raak maar ze storen toch.

Ik tel tussen de tachtig en negentig meisjes en jongevrouwen, van wie meer dan de helft zichtbaar klaar staat voor de seketi: allemaal in hun mooie kleren met een doek om de middel geknoopt en in een rij, en af en toe wordt er een beginnetje gemaakt. Maar de zeven jongetjes zijn hen de baas want trommels maken nu eenmaal meer lawaai, zeker als je er met een stok op mept.

Zes oudere mannen zitten verderop. Geen van hen grijpt in, geen van hen vertelt dat volgens de traditie de vrouwen nu seketi moeten zingen, geen van hen vertelt de jongetjes dat zij zo de trommels kapot slaan. Op de langadoon mept men niet met stokken en op de apinti al helemaal niet. Maar kinderen in Saamaka hoeven zich maar aan één regel te houden: *alles mag*, en wie deze regel overtreedt wordt genadeloos afgeranseld met een zweep – soms. Maar vandaag niet.

De meisjes zoeken versterking, en vragen mij te gaan dansen op hun seketi. Dat is een slimme zet, want wie een man zo gek krijgt te gaan dansen op seketi, die heeft gegarandeerd alle aandacht. Maar ik weiger – ik ben geen toerist. Laat ze dat maar zelf uitvechten, vijftig vrouwen kunnen toch wel zeven kleine jochies de baas.
Nee dus. Een half uur gaat de strijd gelijk op. De vrouwen zijn in de meerderheid, maar de jongetjes hebben het voordeel dat zij maar wat raak meppen en zich dus niet van de wijs laten brengen.

Ik blijf kijken want dit intrigeert me. En seketi is op zijn mooist als het wat aarzelend gaat. Vooral als het een nog verse dorpsroddel is, dan proeven de zangers de melodie en het ritme nog – een gelikte voorstelling hoort gewoon niet bij seketi. Ik zit erbij, luister en geniet.

MAAR DAN BEGINT HET officieel. Een grafdelver schiet een geweer af en host wat rond. Meer en meer mensen verzamelen zich, ook de dorpsoudsten. Eigenlijk zou de seketi nu op zijn hoogtepunt moeten zijn. En dat is ook zo. Want de roedel jongens van tien tot vijftien jaar komt aangebeend, recht op de trommels af. De kleinere jongetjes vluchten direct weg. Hun oudere broers keuren hen met geen blik waardig, en beginnen kawina te slaan. De deindein doet dienst als kawina, de langadoon kan passeren als timbaal, de apinti past nergens bij maar dat geeft niet en ze hebben zelf ergens een soort skraki met een oude rijstzak als vel opgeduikeld. Want dat is het mooie van kawina: als je maar genoeg lawaai maakt, klinkt het altijd geweldig. Ook al slaat het als een houwer op een emmer.

De seketi heeft geen schijn van kans nu. Meer dan honderd vrouwen inmiddels, verslagen door vijf pubers.

Andermans Duiven

2007-05-18T12:33:00.000+02:00

IK WAS MET TWEE BLANKEN op de DAF-truck. Onderweg waren we druk in gesprek. Ik vertelde ze over de diverse soorten bos die we passeerden, en dat zijn er nogal wat. Andere lokale passagiers vroegen of die blanken familie van mij zijn. Nee, geen familie - dit zijn twee toeristen op weg naar Menimi, een van de kleinere toeristenkampjes. En omdat ik toch dezelfde kant op ga begeleid ik ze een eind.
Toen protesteerde iemand. Ik had het recht niet toeristen te begeleiden, zei hij. Ik was daarvoor niet opgeleid. Ik miste daarvoor het verantwoordelijkheidsgevoel, zei hij. Zelf was hij ‘gediplomeerd’ toeristenbegeleider, werkte bij een erkende touroperator. Hij zou deze toeristen wel overnemen, een speciale boot huren en hen brengen naar een ‘verantwoord’ kamp. Ik antwoordde dat deze toeristen juist niet hadden gekozen voor een tour, dat een speciale boot voor twee man veel te duur zou worden, en dat er een netwerk van truckhauffeurs, schippers en kamphouders aan het groeien is die toeristen aan elkaar doorgeven. Er ontstond een discussie die best wel interessant is.

Eerst ging het over verantwoordelijkheid. Ik onderschrijf dat toeristen niet zonder escorte in Saamaka moeten reizen: zij kennen noch de cultuur, noch de gevaren. En de toeristen die denken die wel te kennen maken de meeste brokken. Maar deze twee zouden worden doorgegeven door een betrouwbare chauffeur aan een betrouwbare schipper naar een betrouwbare kamphouder en vallen dus niet onder ‘ongeëscorteerd’.

Toen werd die verantwoordelijkheid gespecificeerd: een goede touroperator heeft de plicht om toeristen ‘zo duur mogelijk’ te laten reizen. “Hoe meer omzet, hoe meer welvaart.” Daar zit wel wat in, want er zijn toeristen die grif honderden euro’s betalen voor drie overnachtingen, een culturele avond en een ontbijt met een theezakje in lauw water. Maar degenen die zich dan bekocht voelen, vertellen dat door aan hun vrienden en dat komt de economie ook niet ten goede. En dat zijn er nogal wat. Deze twee toeristen, bijvoorbeeld, willen beslist niet met een tour mee – als dat de enige keus was, waren zij helemaal niet gekomen. Ze zullen niet zoveel uitgeven, maar wat zij uitgeven gaat wel zonder overhead naar Wiki de truckhauffeur, Abauna de schipper en Mantje de kamphouder!

En toen kwam het hoofdargument: “Als ik er niet aan verdien, dan hoeven Wiki, Abauna en Mantje er ook niets aan te verdienen.” Maar hij formuleerde het genuanceerder, dat geef ik toe.

TEGEN DIT ARGUMENT had ik geen weerwoord. Triomfantelijk ontvouwde hij toen zijn plan voor het toerisme: de overheid moest door ‘training en certificatie’ de kampen die het toerisme een slechte naam geven wegsaneren; er moest een grote maatschappij komen die alles goed onder controle hield en die iedereen een salaris betaalde. Ik becommentarieer nu dit plan, want ik merk dat er meer mensen zijn die in een semi-overheidsbedrijf met vaste salarissen geloven.

Dat nogal wat toeristenuitbaters er een potje van maken, dat klopt. Dure touroperators en gidsen die toeristen in gevaar brengen of de Saamakacultuur bagatelliseren, geven het reizen naar Saamaka een slechte naam. Maar of schaalvergroting en professionalisering de prijs-prestatieverhouding zullen verbeteren, dat moeten we maar afwachten. De charme van Saamaka is juist dat kleinschalige, en dat het geen gelikte show is. Training leidt onherroepelijk tot een eenheidsproduct – en waar het toerisme in Saamaka niet mee is gediend, is nog meer dorpswandelingen en culturele avondjes. Voor sommige toeristen is dat aardig maar voor anderen een tenenkrommende ervaring. Volgens het boekje doen mensen als Mantje en Papada het helemaal verkeerd - maar de meest enthousiaste verhalen hoorde ik toch maar van toeristen die hun kampjes hadden bezocht.

Adams Dress Code

2007-05-11T11:30:00.000+02:00

VIER JONGETJES KWAMEN op bezoek. Meestal willen bezoekende jongetjes iets maken: een vogelkooi, pijl en boog, eten. Maar deze wilden niets, alleen maar kijken. Ik was toen niets bekijkenswaardigs aan het doen. Dus na een kwartiertje wilden ze boeken gaan kijken.
Nu bladeren kinderen zo: een vuil handje midden op de bladzij, en dan frommelen. Zonde van mijn mooie boeken. Daarom bewaar ik een stapel tien jaar oude Newsweek tijdschriften. Die heb ik gevonden in zo'n door Peace Corps gebouwde en daarna vergeten bibliotheek en daarin mogen bezoekers naar hartelust bladeren.
"Maar wel netjes omslaan: zo. En eerst handjes wassen. En vooral goed afdrogen, en die natte kleren uit." Want ze waren in een lekke korjaal de rivier overgestoken en toen die halverwege zonk, verder gezwommen.
Ik ging terug naar mijn karweitje en de bezoekertjes gingen bladeren.
Toen kregen ze ruzie.
Ik ging kijken wat er aan de hand was.

Het ging over een Newsweek themanummer: Darwin versus Oude Testament. Elke komkommertijd rakelt Newsweek dat onderwerp op, want Amerikanen raken daar net zo opgewonden van als Europeanen van hoofddoekjes en Surinamers van politiek. En de bezoekertjes dus ook. Maar zij debatteerden niet over genen en blinde horlogemakers.

Het pleidooi van de Creationisten was geillustreerd met het Paradijs.
Newsweek, braaf als immer, had een verantwoord schilderij uitgekozen en mijn bezoekertjes waren zelf niet anders gekleed dan Adam. En Adam was ook wel oké: die was voldoende gekleed in afwerende lichaamstaal, maar Eva met haar appel was een heel ander geval. Mocht dat zomaar, naakt? Als zij kind was natuurlijk wel, maar als zij vrouw was niet. En het was zo'n vroom middeleeuws schilderij van - en voor alle leeftijden.

Tegen de tijd dat ik kwam kijken, waren ze al diep in debat.
"Nietus. Ze is kind want ze heeft geen schaamhaar."
"Je bent dom. Kijk die borsten, zo groot. Ze is vrouw. Jouw zus scheert zich toch ook als ze dat in-de-billen broekje draagt? Deze moet al lang kleren dragen."
"Ze is blank. Misschien is ze toerist."
Want toeristen dragen de verkeerde lichaamstaal in kuis badkostuum.
En dan wordt ik in de discussie betrokken.

IEMAND DIE HET OURWOUD in trekt, moet van alle markten thuis zijn, dat is bekend. Hutten bouwen, slangen vangen, kapwonden verbinden - blijkbaar ook Bijbeluitleg geven. Deze kinderen hadden vast geen belangstelling voor de symboliek van Genesis en ik beperkte mij maar tot Kleding-Door-De-Eeuwen-Heen. Wat de een normaal vindt, vindt de ander gek en zo. "Jouw moeder droeg nog zo'n schortje toen ze al borsten had. En blanken hebben weer andere kledingvoorschriften."
Inderdaad, de toeristen.
"Bij de rivier dragen ze onderbroek en BH, maar in het kamp ook. Zijn toeristen junkies?"
"Nee. Andere landen, andere gewoonten. En in het Paradijs weer anders", neuzelde ik voort. Maar de bezoekertjes waren al weer verder gebladerd en kregen ruzie of de F16 straaljager die een Irakees dorp ging beschieten nu wel of niet van de Medische Zending was en Eva was al lang vergeten. Dacht ik.

Maar de volgende dag peddelden zeven andere jongetjes de rivier over. Ze kwamen seksboekjes kijken.
"Die heb ik niet".
"Wellus. Gisteren ..."
De vorige bezoekertjes hadden dus opgeschept over hun avonturen. De andere kinderen zullen nu regelmatig huiszoekinkje spelen. Ze herkennen die liturgisch verantwoorde Eva dan niet als doelpunt, maar de vier jongetjes zullen volhouden: "Menno heeft seksboekjes verstopt. Zelf gezien. Je moet beter zoeken." Pas als zij naar echt meisjes gaan gluren verwatert dit spel en dat duurt nog een jaar of vijf. Ik weet dat uit ervaring; het is me eerder overkomen in een ander dorp. Toen begon het met de Stihl-kalender.